امّا اگر اين كه يك كتاب است پنجاه باشد ، و اين كه يك رسول است صد باشد ، و او مانع از ايمان و حايل ( 1 ) بر كفر بل محدث و منشىء و خالق كفر و قدرت موجبه كفر ( 2 ) اين جمله با اين چه ( 3 ) غنا و كفاف كند و كجا سود دارد ! نعوذ باللَّه من الجهالة و تجويز هذه المقالة . قتاده گفت : در اين آيت دو حجّت عظيم هست ، يكى كتاب خدا ، و يكى رسول خدا . رسول خدا رفت و كتاب ماند ، در او بيان حلال و حرام ( 4 ) و شرايع و احكام ، و اين دو چيز هم بر اصل مجبّره روان نيست ( 5 ) ، براى آن كه اگر كلام است به ذات او قائم است ، و اگر رسول است به مرگ از رسالت معزول است ، چه او از دعوت معزول است ، خواجه به ترك اجابت معذور است ، پناه با خداى ده از امثال اين تا مهتدى [ 445 - پ ] شوى كه : * ( وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّه فَقَدْ هُدِيَ ) * ، اى يمتنع ( 6 ) باللَّه و يتمسك به ، هر كه او معتصم شود به خداى ، يعنى تمسك كند به دين خداى ، و منه قوله : وَاعْتَصَمُوا بِه ( 7 ) . و اصله الامتناع ، و من قولهم : عصمته فاعتصم ، و العصم و العصام ، المنع ، قال اللَّه تعالى : لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّه ( 8 ) ، و از اين جا عصمت گويند آن لطف را كه مكلَّف عند آن امتناع كند از ساير قبايح ، قال الفرزدق : انا ابن العاصمين بني تميم اذا ما ( 9 ) اعظم الحدثان نابا يقول ( 10 ) : اعتصم بكذا اذا تمسك به ، قال الشّاعر : يظلّ من خوفه الملاح معتصما بالخيزرانة بعد الأين و النّجد و يقال : اعتصمته ( 11 ) بمعنى اعتصم به ، قال الشّاعر : اذا انت جازيت الإخاء بمثله و انستني ( 12 ) ثمّ اعتصمت حباليا اى بحبالي .

--> ( 1 ) . كذا : در مج ، وز و ديگر نسخه بدلها : حامل . ( 2 ) . وز و ديگر نسخه بدلها واردات موجبه كفر . ( 3 ) . وز : اين چه . ( 4 ) . مج : و حلال ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 ) . دب ، مب ، مر : روا نيست . ( 6 ) . وز : يتمتع ، مر : يمتنع يتمتع . ( 7 ) . سوره نساء ( 4 ) آيه 175 . ( 8 ) . سوره هود ( 11 ) آيه 43 . ( 9 ) . مج : و امّا ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 10 ) . وز و ديگر نسخه بدلها : يقال . ( 11 ) . مج : اعتصمه ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 12 ) . كذا : در مج و ديگر نسخه بدلها ، تفسير طبرى ( 7 / 62 ) : و آسيتني .